1 қазаннан бастап Қазақстанда мерзімі 12 айдан асатын валюталық жинақ салымдарының ең жоғары мөлшерлемесі жылдық 1%-дан 2,5%-ға дейін көтеріледі. Бұл өзгеріс теңгенің бағамына қалай әсер етеді және жинақты қай валютада сақтаған тиімді? Осы сауалдарға Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер, экономика ғылымдарының кандидаты Айгерім Ілиясова жауап берді, деп хабарлайды Tarazy.kz
Айгерім Ілиясованың айтуынша, қазіргі кезде Қазақстандағы барлық депозиттің 18-19%-ы ғана доллармен сақталады. Заңды тұлғалардың валюталық салымдарының үлесі 22%-ды, ал жеке тұлғалардыкі 15%-ды құрайды. Салыстыру үшін айтсақ, 2015 жылы елдегі депозиттердің 80%-ға жуығы шетел валютасында болған.
«Бұл қазақстандықтардың 85%-ы жинағын теңгемен сақтап отырғанын көрсетеді. Бұған теңгелік депозиттердің рекордтық жоғары мөлшерлемесі және ұлттық валютаның нығаюы ықпал етті», – дейді сарапшы.
2025 жылғы қазанда доллар бағамы 549 теңгеге дейін көтерілсе, 2026 жылғы қыркүйектің соңында шамамен 442 теңгені құрады. Қаржыгер долларлық салымдардың табыстылығы артқаннан кейін халықтың бір бөлігі теңгедегі қаражатын шетел валютасына ауыстыруы мүмкін екенін жоққа шығармайды.
«Валюталық депозит мөлшерлемесінің өсуі теориялық тұрғыдан қаражаттың теңгеден долларға ауысуына әкелуі мүмкін. Бұл шетел валютасына сұранысты арттырып, доллар бағамын жоғары қарай қозғайды. Алайда салымшылар доллар бағамының ықтимал өсімі мен депозиттен түсетін 2-2,5% кіріс теңгелік салымдардың қазіргі жоғары табыстылығын өтей ала ма деген мәселені есепке алады», – деді Айгерім Ілиясова.
Оның сөзінше, теңге бағамы тек депозит мөлшерлемесіне тәуелді емес. Ұлттық валютаның құнына мұнай мен басқа да экспорттық тауарлардың бағасы, сыртқы сауда көлемі, сондай-ақ нарықтағы валютаға сұраныс пен ұсыныс әсер етеді.
Кейінгі уақытта Қазақстан экспорттайтын негізгі тауарлардың бағасы өсіп, экспорт көлемі импорттан жылдамырақ артқан. Соның нәтижесінде нарықтағы валюта ұсынысы сұраныстан жоғары болып, теңгенің нығаюына жағдай жасалған.
Дегенмен сарапшы ұлттық валютаның шамадан тыс күшеюі мемлекеттік бюджет үшін тиімсіз болуы мүмкін екенін атап өтті.
«Теңгенің айтарлықтай нығаюы экспорттан түсетін кірістің ұлттық валютадағы көлемін азайтып, бюджет тапшылығын ұлғайтады. Сондықтан бұл үдерістің мемлекет қаржысына да ықпалы бар», – дейді ол.
Жаңа ереже банктерге валюталық депозит мөлшерлемесін 2,5%-ға дейін көтеруге мүмкіндік береді, алайда мұны міндеттемейді. Әрбір қаржы ұйымы шешімді шетел валютасындағы қаражатқа деген сұранысына қарай қабылдайды.
«Валюталық несиеге сұранысы бар банктер салым мөлшерлемесін көтеру арқылы активтері мен міндеттемелерін жақсырақ теңгере алады. Валюталық депозиттер сырттан доллармен қарыз алуға қарағанда арзанырақ қаржы көзі саналады. Сондықтан кейбір банктер ұзақ мерзімді салымдардың мөлшерлемесін 2,5%-ға дейін көтеруі мүмкін», – деді қаржыгер.
Бұл өзгеріс негізінен жеке тұлғалардың депозиттеріне қатысты. Заңды тұлғалар үшін валюталық операцияларға қойылатын талаптар бұрынғыдай сақталады. Компаниялар 50 мың доллардан асатын валютаны импорттық келісімшарттар бойынша міндеттемелерін орындау үшін ғана сатып ала алады және оны он күн ішінде белгіленген мақсатқа жұмсауға тиіс. Есепшотта мерзімсіз сақтауға экспорттан түскен валюталық кіріске ғана рұқсат етіледі.
Айгерім Ілиясова жинақты қай валютада сақтау керегі қаражаттың алдағы мақсатына байланысты екенін айтады.
«Егер шетелге саяхаттау, шетелде оқу немесе басқа да валюталық шығындар жоспарланса, ақшаның сол бөлігін валюталық депозитте сақтауға болады. Ал күтпеген жағдайға арналған қаржылық қорды қажет кезде шешіп алуға болатын теңгелік депозитте ұстаған дұрыс», – деді сарапшы.
Ұзақ мерзімді жинақты бірнеше валютаға бөліп сақтау да тәуекелді азайтуға мүмкіндік береді. Инвестиция мерзімі ұзарған сайын шетел валютасындағы қаржы құралдарының үлесін көбейтуге болады. Сонымен бірге сарапшы бағалы қағаздар мен басқа да валюталық құралдардың кірістілігі долларлық депозиттен жоғары болуы мүмкін екенін ескертті.
Қаржыгердің пікірінше, мөлшерлеменің 2,5%-ға дейін өсуі халықтың теңгедегі жинағын бірден жаппай долларға ауыстыруына әкелмейді. Теңгелік депозиттердің кірістілігі әлі де жоғары. Сондықтан салымшыларға валюта бағамын ғана емес, қаражаттың мақсатын, сақтау мерзімін және ықтимал тәуекелдерді де ескерген жөн.
