Адам өз құқығына қатысты мәселе туғанда көбіне нақты шешімге назар аударады: өтініші неге қабылданбады, талап неге қойылды, қандай негіз қолданылды? Кейде мәселенің түбі жеке шешімде ғана емес, сол шешімге негіз болған құқықтық нормада болуы мүмкін. Осындай жағдайда Конституцияның үстемдігі туралы қағида практикалық мәнге ие болады. Негізгі заңды білу азаматқа өз мәселесінің құқықтық сипатын түсінуге көмектеседі.
Жаңа Конституцияның 72-бабы Конституциялық Сотты конституциялық бақылауды жүзеге асыратын тәуелсіз мемлекеттік орган ретінде айқындайды. Ал 73-баптың 3-тармағы азаматтардың Конституцияда көзделген құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігін олардың өтініштері бойынша қарауды көздейді. Жүгінудің тәртібі мен шарттары конституциялық заңда белгіленеді. Демек, мұндай өтініштің өзіне тән нысанасы мен талаптары бар.
Бұл тетіктің маңызын қарапайым айырмашылық арқылы түсіндіруге болады. Бір жағдайда азамат мемлекеттік орган норманы дұрыс қолданбады деп есептейді. Екінші жағдайда ол қолданылатын норманың өзі конституциялық құқығына қайшы келеді деген мәселе көтереді. Осы екі сұрақты ажырату өтінішті дұрыс бағыттауға көмектеседі. Конституциялық бақылауды кез келген дауды қайта қарайтын әмбебап саты деп түсіну жаңсақ болар еді.
Біздің пайымымызша, мұндағы негізгі құндылық — құқық туралы дауды дәлелмен талқылауға мүмкіндік беретін жолдың болуы. Азаматтың алаңдаушылығы нақты құқықтық сұраққа айналғанда, мәселенің мазмұны анықталады. Қай норма туралы сөз болып отыр? Ол қандай құқыққа тікелей қатысты? Конституциямен қай тұста үйлеспейді деп есептеледі? Осындай сұрақтар эмоцияны жоққа шығармайды, бірақ өтініштің мәнін жүйелеуге көмектеседі.
Өңірлік ақпарат құралдары бұл тақырыпты түсіндіруде пайдалы қызмет атқара алады. Материалда органның атауын ғана келтіру жеткіліксіз. Оның нені қарайтынын, ал қандай мәселе басқа құқықтық тәртіппен шешілетінін ажыратып көрсету қажет. Нақты жағдайға қатысты жарияланым әзірлегенде азаматтың жеке деректерін қорғап, құқықтық тұжырымды ресми дерекпен тексеру де маңызды. Түсінікті ақпарат адамдардың уақытын үнемдеп, негізсіз үміттің алдын алады.
Азамат үшін пайдалы әдет — өзіне қатысты ресми шешімдерді, жауаптарды және қолданылған норманың дерегін ретімен сақтау. Бұл кез келген өтініштің автоматты түрде қабылданатынын білдірмейді. Алайда құжаттағы күнді, негіздемені және талапты түсіну мәселені маманмен талқылауды жеңілдетеді. Жүгіну мүмкіндігін бағалау кезінде қолданыстағы тәртіп пен шарттарды бөлек тексеру қажет.
Конституцияны насихаттаудың мазмұнды жолы — оның нормалары мен құқықты қорғау тетіктерін байланыстырып түсіндіру. Құқықтық сауаттылық бап нөмірін жаттаумен шектелмейді. Ол өз жағдайына қатысты сұрақты нақты қоюдан, тиісті дерекке сүйенуден және заңды жолды саналы таңдаудан көрінеді. Конституциялық бақылау туралы білім осы мәдениетті қалыптастыруға қызмет етеді.
