Елімізде қоғамдық тамақтану нарығы өсіп келеді, алайда негізгі үлес фастфудқа тиесілі. Бұл туралы Qazaq Expert Club сарапшысы, тағам қауіпсіздігі жөніндегі маман Лаура Аутелеева мәлімдеді, деп хабарлайды Tarazy.kz
Сарапшының дерегінше, 2025 жылдың алғашқы жартыжылдығында еліміздегі қоғамдық тамақтану кәсіпорындарының айналымы өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 10 пайыз артқан. Өсім негізінен Алматы мен Астана қалаларының есебінен тіркелген. Алайда нарықтағы жалпы табыстың 40–45 пайызы фастфудқа тиесілі.
Қазіргі таңда Қазақстандағы қоғамдық тамақтану орындарының шамамен 28,9 пайызы фастфуд форматында жұмыс істейді. Яғни елдегі әр үшінші мейрамхана немесе дәмхана осы сегментке жатады.
Ал «пайдалы» немесе теңгерімді фастфудтың үлесі мардымсыз, бар болғаны 3–4 пайыз. Сараптамалық бағалауларға сәйкес, бұл көрсеткіш 3–5 пайыздан аспайды. Егер жүйелі өзгерістер жасалмаса, 2030 жылға қарай оның үлесі 7–8 пайыздан жоғары болмайды.
Пайдалы тағам неге кенже қалып отыр?
Лаура Аутелееваның айтуынша, пайдалы әрі сапалы тағам ұсынатын форматтардың дамуына бірқатар құрылымдық кедергілер тосқауыл болып отыр.
Олардың қатарында ең алдымен өзіндік құнның жоғары болуы бар. Сапалы шикізат, сақтау мерзімінің қысқалығы және тұрақты жеткізілім қажеттілігі мұндай тағамды жаппай фастфудқа қарағанда 25–40 пайызға қымбат етеді.
Сонымен қатар сала импортқа қатты тәуелді. Жергілікті өнім болғанның өзінде, көптеген қоспа шетелден әкелінеді. Бұған суперфудтар, қантсыз тұздықтар, өсімдік майлары мен арнайы қоспалар жатады.
Сөзінше, тағы бір мәселе инфрақұрылымның әлсіздігі. Шикізатты өңдеу, салқындатылған логистика, өнімнің қадағалану жүйесі секілді тізбектің барлық кезеңінде олқылықтар бар.
Бұған қоса, баға тұрғысынан әділетсіз бәсеке қалыптасқан. Жаппай фастфуд арзан шикізатқа, дәм күшейткіштер мен ұзақ сақталатын қоспаларға сүйенеді.
Денсаулық пен экономикаға әсері
Сарапшы ультраөңделген тағамдардың калориясы жоғары, ал тағамдық құндылығы төмен екенін ескертеді. Мұндай өнімдерде қант, тұз және трансмай мөлшері шамадан тыс болады.
Бұл үрдіс Қазақстандағы ресми статистикадан да байқалады. 2024 жылы семіздікке шалдыққан адамдар саны 9 122 жағдайға жетіп, бір жылда шамамен 3 пайызға артқан. Жүрек-қан тамырлары аурулары 3,74 млн жағдайды құрап, 5 пайызға өскен. Ал I типті қант диабеті 100 мың адамға шаққанда 328,3 жағдайға жетіп, 6 пайызға көбейген.
Лаура Аутелеева фастфудтың кең таралуы тек тамақтану әдеттеріне ғана емес, болашақтағы денсаулық сақтау шығындарының өсуіне де тікелей әсер ететінін атап өтті. Сонымен қатар импортқа тәуелділіктің күшеюі валюта бағамының құбылуына, бағаның өсуіне және бизнестің тұрақсыздығына әкелуі мүмкін.
Шешімі бар ма?
Сарапшының пікірінше, пайдалы тамақтану моделіне көшу үшін кешенді тәсіл қажет. Атап айтқанда, «фермер – өңдеу – қоғамдық тамақтану» тізбегін қалыптастыру бағаны төмендетіп, сапаны арттыруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ субсидиялар мен мемлекеттік қолдау тетіктері маңызды рөл атқарады.
«Тұтынушы пайдалы тағамның неге қымбат екенін және оның нақты қандай пайдасы бар екенін түсінуі тиіс», — дейді Лаура Аутелеева.
Ол мысал ретінде АҚШ тәжірибесін келтірді. FDA ұсынған жаңа талаптар тым қатаң болғандықтан, USDA дерекқорындағы жемістердің 58 пайызы мен көкөністердің 35 пайызы «пайдалы» санатына сәйкес келмеген. Бұл тағам стандарттарын әзірлеуде ғалым-диетологтардың қатысуы және жергілікті ерекшеліктерді ескеру қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.