2025 жылы Қазақстанның 17 облысындағы ауылдық жерлерден шамамен 638 мың адам көшіп кеткен. Бір қарағанда бұл көрсеткіш ауылдар босап, халық жаппай мегаполистерге қоныс аударып жатыр деген пікірді растайтындай көрінеді. Алайда өңірлік даму жөніндегі Qazaq Expert Club сарапшысы Фатима Герфанованың айтуынша, жағдай бұдан әлдеқайда күрделі, деп хабарлайды Tarazy.kz
Сарапшының сөзінше, бұл көрсеткіш ауыл халқының таза азаюын емес, ауылдан көшіп кеткендердің жалпы санын көрсетеді. Сондықтан оны ауылға көшіп келгендер саны, табиғи өсім және өңірдегі жалпы халық санымен бірге қарастыру қажет.
Зерттеуге сәйкес, ауылдан көшкендердің шамамен 44 пайызы өз облысының шекарасынан тыс жерге қоныс аударған. Ал олардың 31 пайызы Алматы, Астана және Шымкент қалаларын таңдаған.
Сонымен қатар көшіп кеткендердің жартысынан көбі өз облысының ішінде қалған. Олардың бір бөлігі ресми түрде ауыл саналғанымен, іс жүзінде қалалық агломерацияның құрамына еніп кеткен елді мекендерге қоныстанған.
Көші-қонның үш моделі
Сарапшы Қазақстандағы ауылдық көші-қонның үш негізгі сценарийін бөліп көрсетеді.
Бірінші модель – мегаполистерге тікелей көшу. Бұл жағдайда ауыл тұрғындарының басым бөлігі өз өңірінен кетіп, Алматы, Астана, Шымкент немесе басқа да ірі экономикалық орталықтарға қоныс аударады. Мұндай үрдіс Түркістан, Ақмола, Қызылорда облыстары мен Ұлытау облысына тән.
Мысалы, Түркістан облысында ауылдық жерден көшкен 135,3 мың адамның 61 пайызы басқа өңірлерге кеткен. Олардың басым бөлігі Шымкентті таңдаған. Ал Түркістан қаласының өзі ауылдық көшіп-қонушылардың небәрі 3 пайызын ғана қабылдаған.
Ақмола облысында да ұқсас жағдай байқалады. Мұнда ауылдан кеткендердің 61 пайызы өңірден тыс жерге көшкен, ал сыртқы көші-қон ағынының жартысына жуығы Астанаға бағытталған. Сарапшының пікірінше, Көкшетау әкімшілік орталық болғанымен, жалақы, жұмыс орындары, білім беру мен қызмет көрсету сапасы жағынан елордамен бәсекелесу қиын.
Халықты ұстап отырған өңірлер
Екінші модель – халықтың өңір ішінде қалуы. Мұнда ауыл тұрғындары елді мекендерін тастаса да, өз облысының қалаларына қоныс аударады. Бұл үрдіс Ақтөбе, Қарағанды, Маңғыстау, Қостанай, Атырау, Батыс Қазақстан, Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарына тән.
Ең айқын мысал – Ақтөбе облысы. Мұнда ауылдан кеткен тұрғындардың тек 10 пайызы ғана басқа өңірлерге көшкен. Бұл – барлық 17 облыс арасындағы ең төменгі көрсеткіш. Сарапшы мұны өңірдегі еңбек нарығының халықты ұстап тұра алатынымен байланыстырады.
Қарағанды облысында да ауыл тұрғындарының тек 21 пайызы ғана өңірден тыс жерге көшеді. Қарағанды мен Теміртау қалаларындағы өнеркәсіп пен тұрақты экономика жергілікті халыққа басқа облысқа кетпей-ақ жұмыс табуға мүмкіндік береді.
Алматы облысының ерекшелігі
Үшінші модель – аралас көші-қон. Бұл Алматы, Жамбыл, Жетісу, Абай және Солтүстік Қазақстан облыстарына тән.
Сарапшы Алматы облысын ерекше атап өтеді. Бұл – ауылдық жерлерінде көші-қон сальдосы оң болып отырған жалғыз өңір. Мұнда халық негізінен Алматы қаласының маңындағы Қарасай, Талғар және Іле аудандарына көшіп келеді.
Ресми түрде бұл ауылдық аумақтар саналғанымен, іс жүзінде олар Алматы агломерациясының бір бөлігіне айналған. Тұрғындар бұл жерлерді мегаполиске жақындығы, жұмыс орындарының көптігі және тұрғын үйдің қолжетімділігі үшін таңдайды.
Өңірлік орталықтардың маңызы
Сарапшы Ақмола мен Қарағанды облыстарын салыстыра отырып, екі өңірдің де елордаға жақын орналасқанына қарамастан, көші-қон бағыттарының әртүрлі екенін атап өтті. Ақмола облысының тұрғындары негізінен Астанаға көшсе, Қарағанды облысында халықтың едәуір бөлігі өңір ішінде қалып отыр. Бұған Қарағанды мен Теміртау сияқты қуатты экономикалық орталықтардың болуы себеп.
Фатима Герфанова бұл тұжырымның БҰҰ-ның World Urbanization Prospects 2025 баяндамасымен де үндес екенін айтты. Құжатта Қазақстан секілді елдердің дамуы тек мегаполистердің төңірегінде ғана шоғырланбауы тиіс екені көрсетілген.
Сарапшының пікірінше, ауыл мен ірі қала арасындағы байланысты қамтамасыз ететін шағын және орта қалаларды, қала маңындағы аумақтарды және өңірлік орталықтарды дамыту маңызды. Өйткені күшті өңірлік орталықтары бар облыстарда көші-қон ағынының басым бөлігі сол өңірдің ішінде қалады. Ал мұндай орталықтар әлсіз өңірлерде тұрғындар Алматы, Астана немесе Шымкентке көшуді жөн көреді.
